Help, de Inuït smelten weg

In Green.2 #2 kun je het verhaal over Alaska lezen. Lees hier het verrassende vervolg! De eerste slachtoffers van de global warming zijn bepaalde stammen Inuit, oneerbiedig in het Nederlands eskimo’s genoemd. Ze leven rond de poolcirkel en zien hun leefomgeving, het kleine eilandje Shishmaref, veranderen. Een aantal huizen in hun dorp is al letterlijk in het water gevallen. Jan Louter, een Nederlandse documentairemaker, filmde de steeds nijpender wordende situatie. Op 20 september zendt NOVA een special uit over Shishmaref. Nova-journalist Annephine van Uchelen dook voor Green.2 in de materie.

Aan de westkust van Alaska dreigt het eskimo-eilandje Sarichef door de gevolgen van de klimaatverandering in zee te verdwijnen. De eerste huizen zijn al van de rand van het eiland in zee gestort. Binnen afzienbare tijd zullen de eilandbewoners moeten verhuizen. Daarmee komt een eind aan de traditionele leefwijze van de Inuït. Documentairemaker Jan Louter maakte er een film over die tijdens het Nederlands Filmfestival in premiere gaat: ‘The last days of Shishmaref’.

Brug naar moderne wereld

Jan over zijn kennismaking met de bijzondere leefwijze van deze eskimogroep: “De eerste dagen ben ik gewoon door het dorp gaan rondlopen om contacten te leggen. De mensen zijn ontzettend vriendelijk maar wel in zichzelf gekeerd. Waarschijnlijk heeft dat te maken met de besloten eilandcultuur waarin ze in leven. Ik bracht veel tijd door in de twee winkels op het eiland omdat ze een sociale functie hebben. Op een gemeenschapshuis na is er namelijk geen enkele centrale ontmoetingsplek zoals een hotel, café of restaurant. Voorzieningen als stromend water, een riolering of gas zijn er evenmin.” Wel kwam er in 1975 elektriciteit en al vrij snel televisie, waardoor met name voor de jonge generatie een brug geslagen werd naar de moderne wereld. Veel eskimo-jongeren identificeren zich nu meer met de wereld van de televisie dan met de traditionele wereld van hun ouders en grootouders. Enerzijds helpen ze mee met de jacht, anderzijds leren ze op school dat de wereld groter is dan Shishmaref, wat nog wordt versterkt door de eerste trage internetverbindingen op het eiland. In de film is te zien hoe in hetzelfde huis een trendy jongen bij een ghettoblaster naar hiphop luistert terwijl zijn vader vishaakjes repareert en zijn kleine broertje met een gameboy speelt.

Drie families

“Omdat de jacht tot de belangrijkste dagelijkse activiteiten behoort, wilde ik erg graag mee,” zegt Louter. “Via via kwam ik in contact met de Ardith en Johnny Weyiouanna. Ardith, de vrouw des huizes, bleek een prachtige eskimovrouw te zijn van ongeveer 65 jaar oud. Ze had een bepaalde wijsheid en een langzame manier van spreken die haast hypnotiserend was. Ik werd meteen voor het eten uitgenodigd was er sindsdien kind aan huis. In de film portretteer ik drie families en dit is er een van, met Ardith als hoofdpersoon.”

De Weyiouanna’s zijn illustratief voor het gemiddelde gezin in Shishmaref. De Inupiaq leven met grote families, vaak drie generaties bij elkaar, in piepkleine rommelige huisjes waar het de hele dag een komen en gaan is. Rondom de huizen liggen overal spullen verspreid en opgestapeld, er hangen dierenhuiden te drogen en soms liggen er treurige sledehonden aan de ketting die sinds de invoer van sneeuwscooters werkloos zijn. De kinderen hebben allemaal een eigen taak binnen het gezin, want het bevoorraden voor de winterperiode verloopt volgens een strak systeem waar veel mankracht voor nodig is. Alleen al voor de dagelijkse watervoorziening moet zoet water uit een verderop gelegen meer gehaald worden. Louters film toont duidelijk hoeveel inspanning het kost om grote brokken ijs uit het meer te hakken, die per sneeuwscooter te vervoeren en vervolgens thuis in een grote ton te laten smelten. Andere taken zijn hout sprokkelen, vis drogen, zeehondenvet tot olie verwerken en vers vlees begraven zodat het kan fermenteren.

Beren en kariboes

“Na een grondige voorbereiding mocht ik dan eindelijk met de Weyiouanna’s mee op jacht. We gingen met zijn zessen in een bootje over de lagune naar een prachtig toendragebied waar netten werden uitgegooid om zalm te vangen, die de vrouwen meteen prepareerden voor de winter. De kariboejacht leek eerst een probleem te worden omdat de dieren veel te ver weg waren. Maar de eskimo’s losten dat op door naast een in de buurt scharrelend groepje bruine beren te schieten en onrust te veroorzaken. De gealarmeerde kariboes renden toen van schrik zo ons vizier in.

We sliepen in een klein krakkemikkig tentje, waar we als sardientjes in een blik met zijn zessen op wat kariboevellen lagen. Als ik ‘s ochtends vroeg stijf van de kou en met spierpijn wakker werd stond Johnny Weyiouanna van 72 me buiten al uit te lachen en informeerde of ik de jacht nog steeds zo interessant vond. Dankzij deze familie ben ik heel veel te weten gekomen over het keiharde dagelijkse bestaan van de Inupiaq. Daardoor begreep ik ook dat het voor onze crew niet eenvoudig zou worden om alles vast te leggen.”

Veertig graden onder nul

Om goed voorbereid te zijn op de extreme klimatologische omstandigheden ging Jan Louter in de winter terug naar Shishmaref, samen met zijn cameraman Melle van Essen. “Vanwege de hevige kou moesten we steeds werken met twee camerasets en lenzen, één voor binnen en één voor buiten,” legt Van Essen uit. “De overgang van zeer lage temperatuur naar betrekkelijke warmte is zo groot dat de apparatuur steeds urenlang zou moeten herstellen en snel kapot gaat. Een ander struikelblok was het verwisselen van de filmrollen, wat je alleen maar met blote handen kunt doen. Bij veertig graden onder nul viel dat niet mee voor mijn camera-assistent. Op de sneeuwscooter maakten we ruimte tussen de dierenvachten, zodat de handelingen enigszins beschermd bleven. Ook moesten de films meteen in speciale cassettes gedaan worden omdat ze anders onmiddellijk zouden bevriezen en breken. Ondanks alle voorzorgsmaatregelen hebben we allebei wel eens bevriezingsverschijnselen gehad.”

Langzaam bestaan

“Sowieso was het filmen door het gesjouw met sneeuwscooters, dierenvellen, kleding en apparatuur een enorme expeditie. Hadden we dan eenmaal ons statief geïnstalleerd, dan bleven we ook wel een tijdje vanuit dat camerastandpunt filmen. Je zou kunnen zeggen dat de kou het ritme van de film heeft gedicteerd, want we gebruiken vaak lange shots.”

Het trage ritme van de film sluit feilloos aan bij het langzame bestaan in Shishmaref, waar ook komende jaren als vanouds de seizoenen het dagelijks leven zullen bepalen. Zolang er geen geld is voor de verhuizing hebben de inwoners ook weinig keus. Maar de betrekkelijke rust lijkt haaks te staan op de urgentie voor de aanstaande verhuizing als gevolg van de klimaatverandering. Louter: “De spanningen binnen de gemeenschap zullen toenemen en de verhouding tussen de jonge en de oudere generatie zal op scherp komen te staan. Ik zal het proces zeker blijven volgen, maar eerst wil ik mijn film in Shishmaref gaan vertonen. Er gaat een cameraploeg van het actualiteitenprogramma NOVA met me mee om er een reportage over te maken. Eigenlijk zie ik tegen deze vertoning meer op dan tegen de Nederlandse première. Stel je voor dat ze het een mislukking vinden? Alhoewel, er is nog nooit met zoveel aandacht een film gemaakt over de teloorgang van hun cultuur en hun eiland. Het moet haast wel een bijzondere vertoning worden.”

‘The last days of Shishmaref’ gaat op 27 september tijdens het Nederlands Filmfestival in première, landelijke release vanaf 9 oktober. NOVA zendt de Shishmaref-special uit op 20 september.